آرم شهردار

سخنرانی همایش تبیین راهكارهای جهاد اقتصادی

 

سخنرانی شهردار شیراز در همایش ملی تبیین راهكارهای تحقق جهاد اقتصادی در شهرداریها 28 دیماه 1390-شیراز


 

بـه نـام خـدا

 

 

 

نامگذاری سال 1390 به عنوان "سال جهاد اقتصادی" از سوی رهبر معظم انقلاب، نشانگر مهمترین نیاز کنونی و جهت گیری کلان کشور در برهۀ کنونی از زمان می باشد. علاوه بر این، نامگذاری سالهای 88 و 89 به عنوان "سال اصلاح الگوی مصرف" و "همت مضاعف و کار مضاعف" حاکی از آن است که معظم له لزومِ بازسازی و حتی یک معماریِ نوین در حوزه اقتصاد را به عنوان خطِ مشیِ اصلیِ نظام برای ما ترسیم نموده اند.

در واقع با گذشت بیش از سه دهه از انقلاب شکوهمند و تثبیت کشور در عرصه های سیاسی - نظامی و حرکت بالنده جوانان این مرز و بوم در زمینه های علمی و پژوهشی، توجه ویژه به پیشرفت اقتصادی کشور از جهات بسیاری اولویتی انکار ناپذیر محسوب می گردد. در این بین توجّه ویژه به معنای واژۀ جهاد، علاوه بر اینکه در بحث چراییِ جهاد اقتصادی آموزنده و روشنگر بوده، می تواند در تبیین هدف گذاری و تدوین راهبرد اساسی و در یک کلام، چگونگی این جهاد راهگشا باشد.

نخستین مسئله ای که در خصوص واژۀ جهاد قابل تأمل است، خاستگاه دینی و قرآنی آن است. در واقع، جهاد، تداعی گر مبارزه ای مقدس است. جهاد در آموزه های دینی ما نوعی عبادت فرض شده و بی شک رکن اصلی جهاد همچون تمامی عبادات دیگر "نیت الهی" است.

هر چند به کارگیری تعبیر "جهاد" در عرصۀ اقتصاد از سوی ولی امر مسلمین، حجت را تمام و ما را از جستجوی قرینه در آیات و احادیث، به منظور کنکاش در رَواییِ قائل شدن چنین شأن و منزلتی برای فعالیتهای اقتصادی بی نیاز می کند، اما شاید ذکر چند نمونه جهت تَذکار و یادآوری در این خصوص خالی از بهره نباشد. خداوند در آیۀ پایانی سوره مزمّل تلاش برای زندگی را در کنار جهاد
فی سبیل ا... قرار داده است. رسول گرامی اسلام نیز با اشاره به همین آیه فرموده اند "هیچ کاسبی نیست که طعامی را از جایی به سوی شهری از شهرهای مسلمین وارد کند و آن کالا را به نرخ روز در آن شهر به فروش برساند مگر آنکه نزد خدا منزلت ش ید را دارد". امام صادق (ع) نیز در جای دیگر فرموده اند "کسی که در جستجوی روزی حلال است تا خود و خانواده اشهرا تأمین کند همانند مجاهد در راه خداست". ناگفته پیداست وقتی تلاش برای کسب معاش چنین شأن و مرتبه ای دارد قطعاً تلاش آگاهانه و فداکارانه با نیت خالص و انگیزۀ الهی، به منظورِ گسستنِ بندهای وابستگی اقتصادی و تضمین عزت و اقتدار جامعه اسلامی از منزلت بسیار برخوردار خواهد بود.

از سوی دیگر جهاد اقتصادی در مقایسه با تلاش اقتصادی، الگوی اقتصادی، تدوین خط مشی اقتصادی و یا هر مفهوم کم و بیش مشابهی که از ذهن می گذرد، تفاوتهای عمده ای دارد که از آن جمله می توان به لزوم وجود راهی صعب و دشوار، مسیری پر چالش و پر مانع و البته وجود یک دشمن با آرایش و هدف مشخص اشاره نمود. دشمنان اسلام از آغاز تا کنون با مکر و خدعه به دنبال ضربه زدن به اسلام و مسلمین بوده اند و عرصۀ اقتصادی از همان بدو امر به عنوان یکی از ارکان اساسیِ اتحاد و عزّتِ جبهۀ حق، همواره از اهداف اصلیِ دشمن بوده است. آنچه در واقعۀ شعبِ ابی طالب گذشت و البته موارد دیگری از این دست، خود گواه روشنی بر این مدّعاست. امروز نیز دشمن به انحاء مختلف که تحریمهای شدید اقتصادی جلوۀ بارز آن است در مسیر مشابهی گام بر می دارد.

نکتۀ سوّمی که مفهوم جهاد در ذهن متبادر می سازد "تکلیف" بودن آن است. بنابر این، در یک نگاه کلی اگر فعالیتهای اقتصادی را شامل مجموعه گسترده ای از فعالیتها، از تصمیم سازی و برنامه ریزی های کلان گرفته تا مصرف کالا و خدمات بدانیم، هر کس به نوعی مکلّف به جهاد است. لذا، پیروزی در این جهاد مشارکت همگان را می طلبد و همه از مسئولان و مدیرانی که وظا ف تدوین خط مشی و راهبردها را بر عهده دارند گرفته تا آنهایی که وظیفۀ اجرا و نظارت بر عهده آنهاست، از فعالان عرصۀ صادرات که بازارهای جدیدی را برای محصولات ایرانی فتح می کنند تا تولید کنندگانی که با تولید کالای با کیفیت داخلی، مرزهای اقتصادی کشور را به روی واردات بی رویه بسته نگه داشته و پرچمدار مبارزه با مهاجمین اقتصادی به شمار می آیند، از آموزش و پرورش، رسانه ها و تمامی نهادهایی که در فرهنگ سازی و نهادینه کردن مفهوم جهاد اقتصادی و الزامهایی که به همراه دارد دخیل هستند تا والدینی که با تکیه بر معارف دینی، الفبای مصرف صحیح را به فرزندان خود می آموزند، همه و همه مبارزان و جهادگران اقتصادی این مرز و بوم هستند.

اما پس از پرداختن به چرایی و لزوم حرکتی مجاهدانه در عرصۀ اقتصاد، نوبت به تبیین اهداف و اصول چنین جنبشی می رسد. بدون تردید از میان مواردی که می توان به عنوان اهداف چنین جهادی متصوّر شد، استقلال اقتصادی و عدالت اقتصادی در صدر اهداف بلند مدت این مبارزه قرار می گیرند. استقلال اقتصاد آن است كه ك جامعه، در تأم ن منافع اقتصاد خود به جوامع د گر متك نبوده، زمام امور اقتصاد خود را در دست د گران قرار نداده و سرما ه، كارشناسان و امكانات سایرِ جوامع، اقتصاد آن را به حركت در ن اورد. در چنین جامعه ای تمامی تصمیمها با لحاظ کردن منافع واقعی جامعه اتخاذ می شود. در توضیح مطلب فوق شایسته است این مسئله مورد تأکید قرار گیرد که استقلال اقتصادی به معنای قطع تمامی مراودات تجاری خارجی و تأمین تمامی نیازها در داخل کشور نیست بلکه منظور آن است که تأمین چنین نیازهایی مستلزم باج دادن نباشد و کشور بتواند در فضای تجاری سالم، در قبال صدور محصولات وخدماتی که نیازهای سایر کشورها را برآورده می سازد، نیاز خود را نیز مرتفع نماید.

نکتۀ دیگری که البته با استفاده از آیات قرآن کریم استفاده می شود، رسیدن به سطحی از استقلال است که به نوعی دربرگیرندۀ اقتدار و توانمندیِ اقتصادی نیز باشد. همانگونه که خداوند سبحان در سوره انفال (و اعدو لهم ما استطعتم من قوه ...) به مسلمانان دستور می دهد نیرو و تجهیزات خود را آنقدر تقویت نمایند که توان نظامی آنها دشمنان را بترساند، در مقطع کنونی که نیروی اقتصادی، عامل تعیین کننده ای در عزّت و توانمندیِ هر کشوری محسوب می شود، دستیابی به اقتدار و توانمندی اقتصادی نیز یک ضرورت تلقی می گردد.

هدف عالی دیگری که جهاد اقتصادی دنبال می کند دستیابی به عدالت اقتصادی به عنوان پیش زمینه و مقدمۀ عدالت اجتماعی است.

برای دستیابی به این غایت، بایستی سه اصل اساسی را مد نظر قرار داد:

1. ثروتها، منابع و تمامی نعماتی که خداوند آفریده برای استفاده همه مردم است تا از آن بهره مند شده و زندگی خود را بر آن استوار سازند.

2. کار و کوششِ مفید اقتصادی سبب پیدایش حق در این ثروتها می گردد.

3. کسانی که توان کار ندارند، بایستی به حد کفاف از این منابع و امکانات بهره مند گردند.

بنا بر این، عدالت اقتصادی ضمن احترام به مالکیت فردی مردم، توزیع عادلانه ثروت به نحوی که حق نیازمندان و محرومین از بیت المال و اموال جامعه داده شود را مورد تأکید قرار می دهد.

با عنایت به اهداف کلانی که جهاد اقتصادی در صدد دست یافتن به آن است و با در نظر گرفتن این نکته که شهرداریها به عنوان نهادهای عمومی، ضمن فعال بودن در حوزه های مختلف شهری، ارتباط تنگاتنگی با قشرهای مختلف مردم دارند، اهمیت وظیفۀ خطیری که بر دوش مدیران شهری است، بیش از پیش آشکار می گردد.

نا گفته پیداست مشخص کردن ابعاد گوناگونِ جهاد اقتصادی می تواند ما را در رسیدن به تدوینِ هر چه بهترِ برنامه های عملی برای تحقّقِ جهاد اقتصادی یاری نماید. ایجاد زیر ساختهای مورد نیاز شهر الکترونیک و مدیریت شهری الکترونیک، گسترش حمل و نقل عمومی، رسیدگی به وضعیت بافتهای فرسوده، محرومیت زدایی و تبدیل مناطق محروم به مناطق برخوردار، سامان دادن حاشیه نشینی و سکونتگاههای غیر رسمی و چابک سازی سازمان تنها برخی از اهدافی هستند که دستیابی به آنها مستلزم حرکتی جهادی است. با وجود این به نظر می رسد مشخص کردن اصول و ابعاد جهاد اقتصادی به گونه ای کارامد ما را به سمت آنچه می تواند و می بایست انجام بگیرد،رهنمون گردد. در این راستا، موارد زیر را می توان به عنوان برخی از اصول مهمی که شایسته توجه ویژه ای می باشد بر شمرد:

1. برنامه ریزی و برنامه محوری: برای تحقق جهاد اقتصادی، پرهیز از شتاب زدگی و سطحی نگری، رُجحانِ منافعِ پایدار و بلند مدت بر راه حلهای مقطعی، اهمیت به یافته های علمی و پژوهشی و ارتباط تنگاتنگ با جامعۀ علمی و دانشگاهی بایستی در تدوین برنامه های راهبردی، تعریف پروژه های کلان و ... مد نظر قرار گیرد.

2. مدیریت منابع مالی: اصلاح نظام درآمدی شهرداریها به منظور رسیدن به درآمدهای منطقی و پایدار ازمهمترین مباحثی است که بایستی در این زمینه مورد توجه قرار داد. یکی از راه‌ های مناسب برای رسیدن به درآمد پایدار جلب اعتماد و مشارکت بخش خصوصی در اجرای پروژه‌های شهری است که شهرداری شیراز ظرف ماههای اخیر اهتمام ویژه ای بدان داشته و این امیدواری وجود دارد که در
آینده ای نه چندان دور نتایج مثبتی از این رهگذر عاید شهر و شهروندان شود.

خوشبختانه شیراز به لحاظ موقعیت جغرافیایی ویژه، دسترسی آسان به آبهای آزاد، پیشینۀ مذهبی، تاریخی و فرهنگی برجسته، جایگاه علمی ممتاز در کشور و منظقه و وجود منابع طبیعی غنی، از ظرفیتهای بالقوّۀ فراوانی برای تبدیل شدن به پرچمدار جهاد اقتصادی در کشور برخوردار است.

افزایش بهره وری از طریق بهبود روش ا، صرفه جویی و پرهیز از اسراف، شفافیت در عملکرد مالی، نظارت دقیق و برخورد قاطع با هر گونه تخلف احتمالی سایر اولویتهای کاری مدیریت منابع مالی هستند.

3. مدیریت منابع انسانی: جهاد اقتصادی در این حوزه حداقل از دو منظر قابل بررسی است. از یکسو به کار گیری نیروهای متدیّن، متخصّص، متعهّد و کارامد، برنامه ریزی جهت استفادۀ حداکثری از توان نیروهای مجموعه، و از همه مهمتر شایسته سالاری در مناصب مسئولیتی مطرح است که همگی مصادیقِ عینیِ جهاد اقتصادی در عرصۀ منابع انسانی قلمداد می شوند. اهمیت سپردن کار به اهل آن تا اندازه ای مهم است که پیامبر اکرم (ص) فرمود: "هر کس از میان گروهی یکی را به کار بگمارد
در حالی که در میان آن گروه بهتر از او (که بیشتر) مورد پسند خداست وجود دارد، به تحقیق نسبت به خدا، پیامبر و مومنان خیانت کرده است.

عرصۀ دیگری که می توان به آن به عنوان عرصۀ خدمت و فعالیت جهادی نگریست بحث کارآفرینی است. هر چند ایجاد اشتغال را نمی توان به عنوان یکی از فعالیتهای ذاتی و وظا ف اصلی شهرداریها تلقی نمود، اما به نظر می رسد با وجود امکانات بالقوه ای که شهرداریها در اختیار دارند، مدیریت شهری نیز بایستی به سهم خود به این عرصه ورود نماید.

آموزش منظم و هدفمند بانوان در فرهنگسراها به گونه ای که امکان خود اشتغالی را برای آنان فراهم نماید، بویژه در رشته ها و حرفه هایی همچون صنایع دستی که زمینه آن در خانواده های شیرازی وجود دارد، علاوه بر استفاده از پتانسیل و توان بخش عظیمی از نیروی جامعه در چرخۀ فعالیتهای اقتصادی، اثرات اجتماعی مطلوبی را نیز به دنبال خواهد داشت.

فعالیتهای اقتصادیِ خود اشتغالی از آن جهت حائز اهمیت هستند که ساعات کارِ انعطاف پذیر و امکان فعالیت در منزل، زنان را از پرداختن به وظا ف اصلی خود در خانواده باز نمی دارد و همانطور که می دانیم این مسئله از موارد مورد تأکید رهبری در بیانات ایشان در باب اشتغال زنان می باشد.

4. مشارکت مردمی: در سال جهاد اقتصادی نباید از لزوم همراهی همه جانبۀ شهروندان در تحقق برنامه ها غافل ماند. حضور گسترده و حمایت حداکثری مردم، لازمۀ به ثمر نشستن هر حرکت جهادی است. فرهنگ سازی گسترده و موثر با استفاده از ابزارهای نوین اطلاع رسانی، استفاده بهینه از فضای مجازی و فعالیتهای محله محور از اهم موضوعات قابل توجه در این خصوص می باشد.

در پایان ضمن بسنده کردن به موارد فوق، لازم می دانم دو نکته اساسی را یادآور شوم.

نخست آنکه بحرانهای اقتصادیِ سونامی وار در عرصۀ بین الملل، افزایش نرخ تورم و بیکاری در منظقه یورو و سایر تحولات اقتصادی منظقه حاکی از آن است که نظامهایِ اقتصادیِ مبتنی بر سرمایه داری محکوم به شکست هستند و ما بایستی در تدوین برنامه های اقتصادی خود، ضمن استفاده از دانش و تجربه غرب، با پرهیز از تقلید کورکورانه، اساس کار خود را بر شالودۀ محکمی از آموزه های دینی و اعتقادی اسلام استوار سازیم.

نهایتاً اینکه اتکال به خداوند متعال، خالص کردن نیتها و تلاش در عمل به تکلیف، بی تردید برکت و گشایش در کارها را به همراه خواهد داشت که این وعدۀ تخلّف ناپذیرِ الهی برای جهادگران است.